Kaş’ın antik çağdaki adı Antiphellos. Likçe adı Habesa’ydı; Selçuklular zamanında Andifli dendi. Kasaba, 12 km kuzeyde, bugünkü Felen Yaylası’nda kurulmuş Phellos kentinin limanıydı. Limanda dolaşırken buranın yalnızca teknelerin yanaştığı bir yer olmadığını düşünmek güzel. Liman, kıyıyı içerideki köylere, tarlalara ve pazarlara bağlayan yolculukların da başlangıcıydı. Tek bir yolculukta bile tekneye binilir, patikada yürünür, yük hayvanlarıyla ilerlenirdi.
Limandaki izler
Bu geçmişi görmek için uzağa gitmene gerek yok. Kasabanın batısındaki antik tiyatro MÖ 1. yüzyıldan kalma; 26 sıra basamağı ve 4.000 kişiye yakın kapasitesiyle yüzünü denize dönmüş. Gün batımında basamaklara oturup Meis’e bakmak Kaş’ın en sade keyiflerinden biri. Uzunçarşı’nın yukarı ucundaki Kral Mezarı ise MÖ 4. yüzyıldan kalma ve üzerinde sekiz satırlık Likçe bir yazıt var.

Arazinin çizdiği yollar
Yollar bizim istediğimiz yerden değil, arazinin izin verdiği yerden geçer. Dik bir sırtın çevresinden dolanır, bir su kaynağına yaklaşır, güvenli bir geçit arar. Eski bir taş basamak gördüğünde onun hangi yüzyıldan kaldığını söylemek kolay değil; aynı patikalar yüzyıllar boyunca tekrar tekrar kullanıldı ve değişti. Asıl ilginç olan da yolun tarihi değil, insanların neden hep o geçidi seçtiği.
Kıyı boyunca yük taşımak için deniz çoğu zaman en iyi yoldu, ama rüzgâr, mevsim ve sığınılacak koylar yolculuğun kaderini belirlerdi. İçeride yetişen ürünün limana inmesi, limana gelen malın da yaylaya çıkması gerekiyordu. Kıyı ile yayla birbirinden ayrı iki dünya değil, sürekli alışveriş eden iki komşuydu.
Likya Yolu da bu eski izlerin üzerinde yürüyor. Kate Clow’un 1999’da işaretlediği rota Fethiye’den Antalya’ya uzanıyor ve bugün 500 kilometreyi aşıyor. Rotanın bir kısmı Roma yolu, bir kısmı eski köy patikası, katır ve kervan yolu; bir kısmı da orman yolu. Yani her metresi antik çağdan kalma değil, ama yürürken eskiden yolculuğun ne kadar çok karar gerektirdiğini hissediyorsun.
Kaş çevresinde yürürken kendine şunu sor: Arabam olmasaydı ve her şeyi sırtımda taşımam gerekseydi hangi yolu seçerdim? Güneşin altındaki açık sırtı mı, daha uzun ama gölgeli vadiyi mi?
Yürürken taşa, suya ve mevsimlere nasıl bakılacağını Kaş’ta yürürken neye bakmalı yazımızda anlattık.
Yazın yukarı çıkan hayat

Bugün yaylaya çıkmak çoğumuz için sıcaktan kaçıp serin bir gün geçirmek demek. Hayvancılıkla geçinen aileler içinse yılın en önemli kararlarından biriydi. Sürünün nerede otlayacağı, suyun nereden bulunacağı, yolun ne zaman geçilebilir olacağı önceden hesaplanırdı. Yayla göçünü yalnızca güzel bir fotoğraf olarak görmek, arkasındaki emeği atlamak olur.
Kaş, Fethiye ve Elmalı’dan yörükler ve köylüler ilkbahar ve yaz aylarında hâlâ Akdağ’ın yaylalarına çıkıyor. Elmalı tarafında Söğle, Baranda, Geçmen ve Yapraklı gibi yaylalar yörüklerin ve çobanların yüzyıllardır kullandığı yerler.
Yaylaya yalnızca sürü değil, ev de taşınırdı: yiyecek, kap kacak, yatak, çocukların ihtiyaçları. Kimin önden gideceği, kimin hayvanlara bakacağı, kimin konaklama yerini hazırlayacağı belliydi. Dışarıdan romantik görünen bu hayatın içinde erken kalkmak, yorulmak, havanın birden bozulmasına hazırlıklı olmak ve birlikte çalışmak vardı.
Yörük ve Türkmen sözcükleri her dönemde ve her yörede aynı anlamda kullanılmadı. İnsanlara dışarıdan bir etiket yapıştırmak yerine kendilerini nasıl anlattıklarını dinlemek daha doğru. Bugün ailelerin çoğu yerleşik hayata geçti; yayla geleneği ise mutfakta, hayvancılıkta, yer adlarında ve aile anılarında yaşıyor.
Geleneğin bugüne kalanları
Yayla hayatının izlerini bugün sofrada ve el işlerinde de görebilirsin. Söğle peyniri, yüzyıllık kuyularda yaklaşık dört ay bekletilerek olgunlaştırılıyor. Söğle Yaylası’nda ağaçlara asılan geleneksel kovanlar, yani arı serenleri hâlâ kullanılıyor. Elmalı’nın keçi kılından dokunan, kelebek motifli çulları da yörük dokumacılığının devamı.
Bir yayla köyünde çay içerken sohbet açılırsa “Eskiden buraya nasıl çıkardınız?” diye sor. Belki eski bir patikayı, belki kışın inilen köyü, belki artık kullanılmayan bir konak yerini anlatırlar. Her ailenin anlattığı başka olacak; bu kültürü canlı tutan da zaten bu çeşitlilik.
Yaylaya kendin çıkmak istersen, Gömbe ve Elmalı’ya günübirlik rotamız Denizden Dağa yazısında.
Kapak fotoğrafı: Alexkom000, CC BY 4.0, Wikimedia Commons.