Benzersiz Dokusuyla Kayaköy

Fethiye’nin yukarısındaki yamaca yaklaşık beş yüz taş ev tırmanıyor ve hiçbirinin çatısı yok. Kayaköy 1923’te boşaldı, bir daha da dolmadı. Burayı tuhaf kılan yıkıntı değil; Türkiye’nin bu köşesinde yıkıntı sıradan bir şey. Tuhaf olan, yıkıntının altından çıkan sıradanlık: baş hizasındaki kapı boşlukları, sarnıçlar, bir çeşme, iki okul, birkaç sokakta bir şapel. Burası bir kasabaydı ve bir yıl içinde değildi. Luna Kaş’a 117 kilometre; yani bir öğleden sonraya değil, tam bir güne yayılıyor ve harcadığın her saati hak ediyor.

Kayaköy Nerede, Nasıl Gidilir?

Kayaköy, Muğla’ya bağlı; Fethiye’ye 7, Ölüdeniz’e 10 kilometre uzaklıkta ve Ölüdeniz Tabiat Parkı’nın hemen kuzeyinde. Hisarönü 5 kilometre ötede, Ovacık ise daha da yakın. Kaş’tan sahil yoluyla arası 117 kilometre.

Özel araçla: sahil yolunu Kalkan ve Fethiye üzerinden batıya doğru takip et, sonra köy için güneye dön. Tek yön iki saati biraz aşıyor.
Dolmuşla: Fethiye’den yaklaşık saatte bir dolmuş kalkıyor. Fethiye merkezden yürüyerek de gelinebilir ama vardığında zaten bol bol yürüyeceksin; bacaklarını köye sakla.

Alan Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı. Müzekartını yanına al ya da girişte ücretini öde.

Madem bu kadar yol gidiyorsun, günü buna göre kur: sabah su hâlâ serinken Ölüdeniz’de yüz, öğleden sonra ışık uzarken Kayaköy’ü gez, akşamı da barlarıyla bilinen Hisarönü’nde tamamla.

Karmylassos, Levissi, Kayaköy

Köyün üç adı olmuş ve her biri aynı toprakta başka bir kasabaya ait. Hikâye, Likya dünyasında Teke Yarımadası’nın yerleşimlerinden biri olan Karmylassos ile başlıyor; buluntular dört, hatta beş bin yıl geriye iniyor. Bugün gördüklerinin hiçbiri o kadar eski değil. Yamaçtaki evler 19. yüzyıl ve sonrasından.

Osmanlı döneminde alan yeniden iskân edildi ve adı Levissi oldu. Mezarlar, 1400’lü yıllarda bölgede Kayı ve Karakeçi Yörüklerinin yaşadığını gösteriyor; sonraki yüzyıllar boyunca da Rumlar ve Türkler aynı vadiyi paylaştı. Levissi zamanla varlıklı bir Rum kasabasına dönüştü: eczanesi, postanesi, Karya adlı yerel gazeteyi basan bir matbaası ve kız ile erkek çocuklar için ayrı okulları vardı. Buradan mezun olanlar eğitimlerine İstanbul’da, Atina’da ya da Rodos’ta sürdürebiliyordu.

1880’lerin Anadolu karışıklıklarıyla ilişkiler bozuldu. Ardından 1923’te, Kurtuluş Savaşı’nın sonrasında Türkiye ile Yunanistan mübadele antlaşmasını imzaladı. Ortodoks Hıristiyanlar Yunanistan’a gitti, Yunanistan’daki Müslümanlar buraya geldi ve Levissi boşaldı. Öncesinde burada kaç kişinin yaşadığına dair tahminler epey değişiyor: yüzyıl başında birkaç binden, on bine yaklaşan rakamlara kadar. Hangisi doğru olursa olsun, kasaba onların gidişinden sağ çıkamadı.

Buranın Havası Neden Böyle?

Gidenler geri döneceklerini sanıyordu. Eşyalarını yanlarına almadılar; saklasınlar diye Türk komşularına bıraktılar. Kimse dönmedi.

Yunanistan’dan gelen aileler çiftçiydi. Anadolu Rumlarıysa evlerini bilerek taşlık ve kayalık zemine kurmuştu; ekilebilecek toprağı harcamamak için. Taşlı bir yamaca istiflenmiş bir köy, düz tarlaya ihtiyaç duyan insanların işine yaramadı ve birkaç yıl içinde çoğu ovaya indi. Ardından yağmacılar geldi. Sonra bir deprem oldu ve yapı malzemesine ihtiyacı olanlar evlerin ahşap kapılarıyla pencere kasalarını bile söküp götürdü.

Yani köy iki kez terk edildi: bir kez zorla gönderilenler, bir kez de buraya yerleştirilenler tarafından. Bugün içine girdiğin o kendine has sessizlik buradan geliyor.

Film ekipleri de kaçınılmaz olarak burayı buldu. Ezan (2015) ve 666 Cin Musallatı (2016) burada çekildi. Russell Crowe’un Çanakkale’den sonra oğullarını arayan Avustralyalı bir babayı anlattığı Son Umut (The Water Diviner, 2014) filminin bazı sahneleri de burada geçiyor; kadroda Olga Kurylenko, Jai Courtney, Cem Yılmaz ve Yılmaz Erdoğan da var. Çekimlerin yapıldığı eve, orada gerçekten yaşamış ailenin fotoğrafları asılmış. Gittiğinde ev ziyarete açıksa fotoğraflar hâlâ duvarda.

Buradan çıkan bir isim daha: Cumhuriyet gazetesinin uzun yıllar başyazarlığını yapan, gazetenin kurucusu Yunus Nadi Abalıoğlu’nun oğlu Nadir Nadi bu köyde doğdu.

Gezerken evlerin nasıl yerleştirildiğine dikkat et. Hiçbir ev arkasındakinin ışığını ya da manzarasını kesmiyor. Çoğu iki katlı: alt kat kiler ya da ahır, üst kat bir veya iki odalı yaşam alanı. Bir yamaç üzerinde çözülmüş eksiksiz bir yerleşim mantığı bu ve çatılar gitmiş olsa da hâlâ ayakta.

Kayaköy’ün Arka Tarafı Deniz

Kayaköy’ün arkasındaki sırtı aşıp devam edersen koylara iniyorsun. Soğuk Su ve Gemile’ye karayolu yok; ya tekneyle gelirsin ya da yürürsün. Tepeyi aşan yürüyüş yaklaşık bir saat sürüyor. Sıcak bir günde bu ciddi bir karar ve karşılığında seni bekleyen su buna değiyor.

Buradan çıkan diğer yürüyüş, kayaya oyulmuş Afkule Manastırı’na. Bu kıyıdaki en güzel manzaralardan biri orada. Mesafe benzer ama yol epeyce daha meşakkatli. Likya Yolu’na alışkın değilsen bunu köydeki öğleden sonranın ucuna eklenecek bir şey gibi değil, başlı başına ayrı bir gezi gibi düşün.

Barış ve Dostluk Köyü

1989’da Mimarlar Odası ve Türk-Yunan Dostluk Derneği Kayaköy’ü Barış ve Dostluk Köyü ilan etti; köy Dünya Dostluk ve Barış Köyü olarak da anılıyor. 1990’da Fethiyeli bir imam ile Rodoslu bir papaz burada, Meryem Ana Kilisesi’nde yan yana durup iki halk için dua ettiler.

Kayaköy için söylenecek son şey şu: burası ölü değil. Köylülerin diktiği ağaçlar hâlâ yaşıyor ve hâlâ meyve veriyor. Doğru ayda gelirsen, yüz yıldır kimsenin yaşamadığı evlerin duvarlarından sarkan incir dallarıyla karşılaşırsın.